मण्डलवर्गीकरणम्

मण्डलम् १०, सूक्तम् ११५, ऋक् १

संहिता

चि॒त्र इच्छिशो॒स्तरु॑णस्य व॒क्षथो॒ न यो मा॒तरा॑व॒प्येति॒ धात॑वे ।
अ॒नू॒धा यदि॒ जीज॑न॒दधा॑ च॒ नु व॒वक्ष॑ स॒द्यो महि॑ दू॒त्यं१॒॑ चर॑न् ॥

पदपाठः

चि॒त्रः । इत् । शिशोः॑ । तरु॑णस्य । व॒क्षथः॑ । न । यः । मा॒तरौ॑ । अ॒पि॒ऽएति॑ । धात॑वे ।
अ॒नू॒धाः । यदि॑ । जीज॑नत् । अध॑ । च॒ । नु । व॒वक्ष॑ । स॒द्यः । महि॑ । दू॒त्य॑म् । चर॑न् ॥

सायणभाष्यम्

चित्र इति नवर्चं तृतीयं सूक्तमाग्नेयं। उपस्तुतो नाम वृष्टिहव्यपुत्र ऋशिः। अष्तमी त्रिष्तुप्। नवमी शक्वरी। आदितः सप्त जगत्यः। तथा चानुक्रान्तम्। चित्र इन्नव वार्ष्टिहव्य उपस्तुत आग्नेयं जागतं त्रिष्टुप्शक्वर्यन्तमिति। प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोर्जागते छन्दसीदम् सूक्तम्। सूत्रितं च। चित्र इच्छिशोर्वसुं न चित्रमहसमिति जागतम्। आ. ४-१३। इति॥

शिशोः शिशुभूतस्य अत एव तरुणस्य नूतनस्याग्नेर्वक्षथः। वक्षेरौणादिकोऽथ प्रत्ययः। हविर्वहनं चित्र इदाश्चर्यभूतमेव यो जातोऽग्निर्मातरौ सर्वस्य निर्मात्र्यौ मातृपितृभूते द्यावापृथिव्यावरन्यौ वा धातवे नाप्येति। धेट् पाने। तुमर्थे तवेन्प्रत्ययः। पानायापि न गच्छति। इण् गतौ। लट्युपसर्गेन समासः। तिङि चोदात्तवतिति गतेर्निघातः। अनूधाः। नञ्बहुव्रीहिः। समासान्तस्यानङः स्त्रियामिष्टत्वादत्रानङभावः। पा. ५-४-१३१। प्रत्येकविवक्षयैकवचनम्। ऊधोरहितोऽयं लोलोऽसौ लोकश्चैनमग्निं यदि जीजनत् अजीजनत् अजनयत्। तर्हि स्तनपानाय न गच्छतीति युक्तम्। तथा न भवति। किन्तु द्यावापृथिव्यौ सर्वेषां कामदुघे खलु। तथापि न याति। तस्मादस्य हविर्वहनं चित्रं। अध चोत्पत्यनन्तरमेव न्वद्यास्मिन्दिने सद्यस्तदानीमेव शीघ्रं महि महद्धूत्यम्। दूतस्य भागकर्मणी इति कर्मणि यत्प्रत्ययः। दूतकर्म चरन् ववक्ष। देवान्प्रति हवींषि वहति॥१॥

  • अनुवाकः  १०
  • अष्टकः 
  • अध्यायः 
  • वर्गः  १८